ચાંદલો કેટલો કરાય ?

| મુંબઈ સમાચાર | ઉત્સવ સપ્લીમેન્ટ | લાતની લાત ને વાતની વાત | ૦૨-૦૩-૨૦૧૪ | અધીર અમદાવાદી |

આજકાલ લગ્નમાં જાવ એટલે ત્રણ મુખ્ય કાર્ય હોય છે. એક, હાજરી પુરાવો. બે, જમો. ત્રણ, ચાંદલો લખાવો. અને વિદાય થાવ. જોકે હવે ‘નો ફ્લાવર્સ, નો ગિફ્ટ્સ’ એવું પણ ઘણી કંકોત્રીમાં લખેલું જોવા મળે છે. લખાણનો મતલબ એ થાય કે પાર્ટી સધ્ધર છે, અને પ્રસંગ રંગેચંગે પાર પાડવા માટે કદાચ કોન્ટ્રાક્ટરો કે કંપનીના શેરહોલ્ડર્સ પૂરતાં છે. જોકે કોન્ટ્રાક્ટર જો આમ અધિકારી વતી લગ્નનો ખર્ચ ઉપાડી લે એ પણ એક પ્રકારનો ચાંદલો જ કહેવાય. અને ફ્લાવર્સ તો આમેય પ્રસંગના બીજા દિવસે શા કામ ના? પણ આવા અપવાદને બાદ કરો તો સામાન્ય માણસ લગ્ન જેવા મોટા પ્રસંગનું આયોજન કરે તો અન્ય લોકો યથા સબંધ ચાંદલો કરી પાર્ટીને ટેકો કરે છે.

ચાંદલાની રસમમાં સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે ચાંદલાના નામે મોટી રકમની હેરફેર થતી હોવા છતાં જેને ખરેખર ‘ચાંદલો કર્યો’ કહેવાય એવી કોઈ ક્રિયા થતી જ નથી! આવું ફક્ત વાયદાના વેપારમાં જોવા મળે છે.પણ વાયદાના વેપારમાં પાવરધો આપણો કોમનમેન ઉર્ફે ગુજ્જેશ અહીં ચાંદલાની બાબતમાં સાવ ઈન-ડીસીસીવ છે. ચાંદલો કેટલો કરવો એ નિર્ણય ન કરી શકે એટલે એ આસપાસ પત્ની, ભાઈ, સાળા, બનેવી જેવા અનુભવી અને વધારે નિર્ણયશક્તિ ધરાવનાર વ્યક્તિ તરફ નજર દોડાવે છે. પણ જ્યાં જ્યાં નજર એની પડે ત્યાં ત્યાંથી એને ગોળગોળ જ જવાબ મળે છે, જેવા કે ‘એ તો તમારા એમની સાથે કેવા સબંધ છે એની પર ડીપેન્ડ કરે છે’, ‘અમારે તો બેઉ બાજુનું સગું થાય એટલે અમે આટલો કરીએ છીએ’.

ચાંદલાનો આ પ્રશ્ન આજનો નથી. યુગોથી આ પ્રશ્ન ઘરમાં, રસ્તા પર, કારમાં અને લગ્ન કે રિસેપ્શનના સ્થળ પર ચર્ચાતો આવ્યો છે. આમ છતાં હજુ સુધી આ ‘ચાંદલો કેટલો કરાય?’ એ પ્રશ્નનું કોઈ કાયમી નિરાકરણ આવ્યું નથી.ચાંદલાની રકમ નક્કી કરવામાં સાટા પ્રથા, ‘એ લોકોએ આપણા પ્રસંગ પર કેટલો કર્યો હતો?’ એ સર્વસ્વીકૃત રીત છે. વખત આવ્યે ઉદાર દિલ ભઈને પાંચસોએકનો ચાંદલો કરતા રોકવા માટે ‘અકુના લગનમાં એમણે ૧૦૧ જ કર્યો’તો’  જેવી દલીલ કરી રોકી પણ શકાય છે. જોકે આ અકુના લગન ૧૯૯૨માં થયા ત્યારે પેટ્રોલ સાત રૂપિયે લીટર મળતું હતું એ વાત ગમે તેટલું પેટ્રોલ બાળો તોયે ઓછો ચાંદલો કરવાના હિમાયતી એવા આ બુન સમજવાના નથી!

કેટલાક એવું માને છે કે ડીશ કેટલી મોંઘી છે એ હિસાબે ચાંદલો કરવો જોઈએ. જેમ કે ‘લાઈવ કાઉન્ટર કેટલા છે?’, ‘મીઠાઈ કેટલી છે?’, ‘ફ્રુટ ડીશમાં ઈમ્પોર્ટેડ ફ્રુટ છે કે કેમ?’ જેવા પ્રશ્નો પર વિચારણા કરી, આઈટમ્સની સંખ્યાના હિસાબે ચાંદલાની રકમ નક્કી કરવી. અન્ય કેટલાક આમંત્રણ ‘બે જણ’ ને છે કે ‘સહપરિવાર’ એ ચાંદલો નક્કી કરવા માપદંડ તરીકે વાપરે છે. એટલે જ અમુક તો જમ્યા પછી કવર બનાવવામાં માને છે!ને ફૂડ ખરાબ હોય તો ૧૦૧ કરી ચાલતી પકડે છે! જોકે સિક્કાની બીજી બાજુ જુઓ તો આજકાલ ડેકોરેશન અને ડીશ મોંઘા થતા જાય છે ત્યારે કોઈ બારસોની એક એવી પાંચ ડીશ ઝાપટી ૧૫૧નો ચાંદલો કરી જાય એ ક્યાં નો ન્યાય? ખરેખર તો ચાંદલોની રકમ અને ખાનારની સંખ્યાની ત્રિરાશી મૂકી અમુક રૂપિયાવાળી ડીશની જુદાજુદા કલરની કુપન પકડાવી દેવી જોઈએ. જરૂર પડે કેલ્ક્યુલેશન માટે સોફ્ટવેર પણ બનાવી શકાય. આ સંજોગોમાં લગ્ન સ્થળ પર જમવા માટે ઇકોનોમી (રેડ કુપન), સેમી-ડીલક્સ(યેલો કુપન) અને ડીલક્સ (ગ્રીન કુપન) એવા ઝોન પણ પાડી શકાય!

ચાંદલો બે રીતે આપી શકાય છે. એક, કવરમાં નિર્ધારિત રકમ મુકીને અને બે, કાઉન્ટર પર બેઠેલા વડીલ પાસે નોટમાં લખાવીને. રિસેપ્શનમાં સ્ટેજ પર કવર આપવાનું હોય છે જયારે લગ્ન પ્રસંગે કાઉન્ટરનો ઉપયોગ પ્રચલિત છે. જોકે અમુક જાતકો કાઉન્ટર ઉપર કવરમાં રૂપિયા આપી પોતાની મહત્તા છતી અને સ્ટેશનરીનો બગાડ કરે છે. તો અમુક લોકો કવર પ્રથામાં ‘રૂપિયા કોઈ સેરવી લે તો?’ અથવા ઓછો આક્ષેપાત્મક ‘રૂપિયા નીકળી જાય તો?’ એવા મનોમન સવાલ કરી કવરને જડબેસલાક, નોટ સહીત ચોંટી જાય એમ બંધ કરી દે છે.

ચાંદલાનું કાઉન્ટર કુટુંબના વ્યવસાયે બેંક કર્મચારી એવી વ્યક્તિના હાથમાં આપોઆપ આવે છે. જો કુટુંબમાં આવી વ્યક્તિ ન હોય તો શિક્ષક કે પ્રોફેસર પ્રકારના જાતકોનો નંબર લાગે છે. એના જોડીદાર તરીકે કોઈ નવ-નિવૃત્ત કાકા હોય છે. હીટ ફિલ્મોના સલીમ-જાવેદ જેવી આ જોડી કુટુંબના દરેક પ્રસંગમાં જોવા મળે છે. આ લખનાર જોડીને લગ્નમાં ભાગ્યે જ રસ હોય છે. આ જોડી ઓપનીંગથી લઇને લાસ્ટ વિકેટ, એટલે કે છેલ્લો ચાંદલો લખાવનાર આવી જાય, ત્યાં સુધી બેટિંગ કરે છે. સ્ટ્રાઈક, એટલે કે લખવાની કામગીરી બેમાંથી જે સ્માર્ટ હોય તેની પાસે રહે છે અને નોન-સ્ટ્રાઈકરના ભાગે અંગુઠો થુંકવાળો કરીને નોટો ગણવાનું કામ જ આવે છે. આમાં નોન-સ્ટ્રાઈકરની કઠણાઈ એ હોય છે કે પહેલાં જ કલાકમાં બધું થુંક નોટો પર જતું રહેવાથી મોંમાં શોષ પડવા લાગે છે,પણ બધા મહાલવામાં વ્યસ્ત હોઈ કોઈ પાણીનું ય પૂછતું નથી. બાકી હોય એમ આટલી મહત્વની કામગીરી કરતા હોવા છતાં એમણે છેલ્લે કેટરિંગના સ્ટાફ સાથે જમવાનું આવે છે.

મહિલાઓની કાબેલીયત પર શંકા હોય, કે મહિલાઓની પ્રસંગમાં મહાલવાની વૃત્તિને લઈને અથવા અન્ય કોઈ અકળ કારણોસર ચાંદલાના કાઉન્ટર ઉપર સાડીધારી,જાજરમાન કે અન્ય કોઇ પ્રકારની મહિલા કદી જોવા મળતી નથી. અને એટલે જ ચાંદલાના કાઉન્ટર પર જવલ્લેજ લાઈન લાગેલી જોવા મળે છે. આગળનું વાક્ય દ્વિ-અર્થી છે. વિચારો કે કોઈ બેન ચાંદલો લખવા બેઠા હોય અને સામે ચાંદલો લખાવનાર પણ કોઈ બહેન હોય તો સાડીથી લઈને કામવાળા સુધી અને સિલીન્ડરથી લઈને ઘરવાળા સુધી ચીટચેટ થાય. એમાં પાછળ લાઈન લાગી જાય! અથવા તો કન્યાપક્ષ તરફથી માધુરી દીક્ષિત જેવું કોઈ ચાંદલો લખવા બેઠું હોય તો વરપક્ષના પણ આવીને ચાંદલો લખાવી જાય! પર વો દિન કહાં!

ફાટેલી નોટો

કટિંગ વીથ અધીર-બધિર અમદાવાદી

---------------------------------------------------------------------------------------

Published on ૦૨-૦૩-૨૦૧૪ રવિવાર

આપણા પાકીટમાં ફાટેલી નોટ આવી ગઈ એની જાણ દુકાનદાર ‘આ નોટ નહિ ચાલે, બીજી આપો’ એમ કહી આપણી નોટને રીજેક્ટ કરી દે ત્યારે થાય છે. પછી એ ફાટેલી નોટ ચલાવવાના પ્રયાસો ચાલુ થાય છે. ક્યાંક થાગડ-થીગડ કરીને, ક્યાંક થપ્પીમાં સારી નોટો સાથે, ક્યાંક લાંચ-રુશ્વતમાં, તો ક્યાંક વિશ્વાસે જોયા વગર નોટો લેનારને થમાવી દેવામાં આવે છે. અરે, ‘બળતું ઘર કૃષ્ણાર્પણ’ના ધોરણે લોકો ફાટેલી નોટો મંદિરના ગોલખમાં પધરાવી જતાં પણ ખચકાતા નથી. એમ ગણોને કે આપણે ત્યાં ફાટેલી નોટો ચલાવવાનો ઉદ્યોગ ચાલે છે.

ફાટેલી નોટ ચલાવવી એ એક કળા છે. ખરેખર તો આખી પ્રક્રિયામાં એકલી ફાટેલી નોટનું જ નહિ પણ સાથે સાથે એને ચલાવવાની જવાબદારીનું પણ હસ્તાંતરણ થતું હોય છે. લોકો જૂની, મેલી કે ચોળાયેલીનોટો થોડી રકઝક પછી સ્વીકારી લે છે. પણ ફાટેલી નોટ બદલાવવા બેંકમાં જવું પડે છે. એમાં એક તો નોટની કીમત કરતાં વધુ પેટ્રોલ બાળવું પડે છે અને ઉપરથી ચશ્માધારી નિયમવીરનું નોટ બદલવાના નિયમો ઉપરનું  પ્રવચન સાંભળવું પડે છે. એટલે આવી નોટ બીજાને પધરાવવાનું સહેલું પડે છે.પણ ફાટેલી નોટ પધરાવવામાં વ્યય થતાં સમયને યોગ્ય જગ્યાએ વાપરો તો કદાચ નોટની કિંમત કરતા વધારે કમાઈ શકાય.

થોડા સમય પહેલાં પૈસા ભરવાની લાઈનમાં અમારાથી આગળ ઉભેલા ભાઈએ સોની નોટોની થપ્પી કેશિયરને આપી તો એણે નોટો જોઈ અંગુઠાથી ફીરકી મારી અને નોટો જોઈ મોઢું બગાડીને કહ્યું કે ‘હવેથી રોકડ ભરવા આવો ત્યારે ગાંધીજીને એક સાઈડ કરીને લાવજો.’પેલાએ તો ગોઠવણના અર્થમાં કહેલું, પણ આપણા દેશમાં ગાંધીજી એક સાઈડ પર થઇ ગયા છે એ હકીકત છે. એમાં બે નંબરના વ્યવહારો પૂ. બાપુની સાક્ષીએ થાય છે.એટલામાં કેશિયરે ‘આ નોટ નહિ ચાલે’ કહીને એક સોની નોટ પાછી આપીત્યારે બાપુના ગળા સોંસરો નીકળી ગયેલો ચીરો દેખાતો હતો!

ખેર, આ તો ચલણી નોટોની વાત થઇ પણ આપણે ત્યાં બે પગવાળી ફાટેલી નોટોનો પણ તોટો નથી. આવી નોટો ચલાવવું એ નેવાના પાણી મોભ પર ચડાવવા જેવું કામ છે. ઘણાં પપ્પાઓ, સાળાઓ અને બનેવીઓ પાર્ટ-ટાઈમમાં આવી નોટો ચલાવવાનો ઉદ્યોગ ચલાવતા હોય છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ગત વર્ષોના સફળ સ્ટાર્સના નિષ્ફળ સંતાનો આવી ફાટેલી નોટો છે. તુસ્સાર,ઉદયઅને અભિષેક આના જ્વલંત ઉદાહરણો છે. આ ત્રણેય નોટો અભિનયમાં એવા સાઉથ ઇન્ડિયન સૂપ જેવી છે જેમાં બનાવનારે મહેનત તો પૂરી કરી હોય છતાંય આપણને એમાં કંઈ ‘હવાદ’ ન આવે!

કેટલાક લોકો પાંત્રીસ રૂપિયાની ફાટેલી નોટ જેવા હોય છે, જે આખી હોય તો પણ ન ચાલે. કહે છે કે જે લોકોએ આગલા જનમમાં સાસુની બરોબર સેવા ન કરી હોય એમનો પનારો આવી નોટો સાથે પડતો હોય છે. જોકે બધી ફાટેલી નોટો નકામી નથી હોતી. કોર્પોરેટ વર્લ્ડમાં માલ્યા જેવા માલદાર બાપે છાપીને રમતી મુકેલી સિદ્ધાર્થ જેવી નોટોની ગર્લફ્રેન્ડ થવા માટે પડાપડી થતી હોય છે. જ્યારે રાજકારણમાં આવી બાબા બ્રાન્ડ નોટો લોકોને મનોરંજન અને ટીવી ચેનલોને ધંધો આપતી હોય છે.

લગ્નના માર્કેટમાં સૌથી વધુ પ્રયત્નો ફાટેલી નોટ ચલાવવાના થાય છે.જેમ ફાટેલી નોટ ચલાવવા ઉપર ટેપ લગાડવી પડે છે એમ લગ્નના માર્કેટમાં ફાટેલી નોટ ચલાવવા મેકઅપથી લઈને ફોટોશોપ સુધીના કેટલાય યત્ન કરવા પડે છે. શરૂઆત બાયોડેટાથી થાય છે. એમાં છોકરાના અભ્યાસમાં ચોખવટપૂર્વક બી.ઈ. કોમ્પ્યુટર ન લખ્યું હોય તો ડિપ્લોમાંથી લઈને હાર્ડવેર કોર્સના સર્ટીફીકેટ ધરાવનાર કોમ્પ્યુટર એન્જીનીયર તરીકે માર્કેટમાં લોન્ચ થઇ જાય છે. બાયોડેટામાં પગાર ‘પાંચ આંકડામાં’લખ્યો હોય, પણ કોઈ ચોક્કસ આંકડો ન પાડ્યો હોય, તો પગાર ૧૦૦૦૦ ગણી લેવામાં વાંધો નહિ. અને કુંડળીમાં મંગળ વિષે સ્પષ્ટતા ન કરી હોય તો મંગળ હશે એમ માની લેવું.

નવી નક્કોર નોટ ફાટેલી નથી હોતી. હોય તો એ ચલાવવામાં ઓછી તકલીફ પડે છે. પણ મેલી નોટ ફાટેલી ન હોય તો પણ ચલાવવામાં તકલીફ પડે છે. આ ઉપરાંત તમારા દીદાર ઉપરથી પણ લેનાર નોટ ચકાસીને લે છે. મજુર સારી નોટ લઈને જશે તો એની નોટ દુકાનદાર બે વાર ચકાસીને લેશે, પણ તમે સુટ પહેરીને ગયા હોવ તો તમારી ફાટેલી નોટ ચાલી જવાના ચાન્સ વધારે છે. લગ્નના માર્કેટમાં પૈસાદાર માબાપની ફાટેલી નોટો ચાલી જતી હોય છે. એના માટે નસીબ જોઈએ!