Wednesday, August 24, 2016

જિંદગી એક જુગાડ

કટિંગ વિથ અધીર-બધિર અમદાવાદી | ૨૪-૦૮-૨૦૧૬

‘શોર્ટકટ’ એ આપણા દેશનો જૂનામાં જુનો રોગ છે. લાંચ, લાગવગ અને ખુશામત વડે કાઢવામાં આવતા રસ્તા એ શોર્ટકટનો અધમ પ્રકાર છે. જયારે કોઈપણ કામને મફતમાં, સસ્તામાં, ઓછા સમયમાં અને ઓછી મહેનતે ‘પતાવવા’ના હેતુસર વૈકલ્પિક, તાત્કાલિક કે કાયમી ઉપાય તરીકે જે નિર્દોષ યુક્તિ, ઉપાય, હિકમત, તદબીર, ઇલમ કે કીમિયો અજમાવવામાં આવે કે પછી તોડજોડ કરીને કોઈ કામને અંજામ આપવામાં આવે તેના માટે હિન્દી ભાષામાં ‘જુગાડ’ શબ્દ વપરાય છે. Urban Lingoમાં એને ‘સેટિંગ પાડવું’ પણ કહે છે. રંછોડભ’ઈના અંદાજ મુજબ દેશના દર દસમાંથી અગિયાર નાગરિકો કોઈને કોઈ તબક્કે આ પ્રવૃત્તિમાં સંડોવાયેલા જણાયા છે. અહીં રંછોડભ’ઈ કોણ એ પૂછવું નહિ. અમે રંછોડભ’ઈના સંશોધનના અધિકૃત ડીસ્ટ્રીબ્યુટર છીએ.

અમે સૌથી પહેલીવાર ‘જુગાડ’ શબ્દ કન્સ્ટ્રકશન સાઈટ પર સાંભળ્યો હતો. સાઈટ પર સાર્વત્રિક રીતે ઈલેક્ટ્રીકલ કનેક્શન માટે પ્લગને બદલે વાયર સીધા સોકેટમાં નાખી લાકડાની ઠેસીઓ ઘુસાડવામાં આવે છે. એવી જ ઠેસીઓ પાવડાના હાથાને પાના સાથે સજ્જડ બેસાડવા માટે વાપરવાનો શિરસ્તો છે. પાણી છાંટવાની પાઈપમાં છિદ્રો પડ્યા હોય કે જોઈન્ટમાંથી લીકેજ થતું રોકવા પ્લાસ્ટિકની કોથળી અને કાપડના ચીંથરા વડે બાંધવામાં આવે છે. એમાં પાછું આ લીક થતી પાઈપ નીચે કાણું તગારું પણ મુકાય છે. રાજકારણ અને કન્સ્ટ્રકશનમાં આવા થુંકના સાંધા કરીને એના ઉપર મણ મણનાં વજન લટકાવવાનું સહજ છે. ‘ચાલે ત્યાં સુધી ચલાવો’ આ મંત્ર આપણી પ્રજાએ ભાષા અને ભૌગોલિક સરહદોનાં વિવાદ વગર સાર્વત્રિક રીતે અપનાવી લીધો છે.

જુગાડ તો આપણા ગુજરાતી લોકોની ગળથુથીમાં છે સાહેબ. નાની નાની બાબતોમાં આપણે ત્યાં વર્ષોથી જાતજાતના જુગાડ થતા આવ્યા છે. આપણી મમ્મીઓને આપણા ફાટેલા ગંજી અને જુના ટી શર્ટને પોતું કરવા માટે વાપરતી જોઈ જ હશે. એ જુગાડ નહિ તો શું હતું? જૂની સાડીના પડદા, જુના પેન્ટ કે લેંઘામાંથી થેલી કે ફાટેલી ચાદરમાંથી ઓશિકાના ગલેફ બનાવવામાં આવતા. એ તો ઠીક છે પણ એક જમાનામાં કેલિકો મિલ દ્વારા નવા વર્ષની ભેટ તરીકે આપવામાં આવતા પ્રિન્ટેડ કાપડના કેલેન્ડરમાંથી બનાવેલા શર્ટ પહેરેલા લોકોને પણ અમે જોયા છે. તેલના ટીનના ડબ્બા કેરોસીન ભરવા માટે વપરાતા. તારથી બાંધેલા ડાલડા ઘીના ડબ્બામાં પાણી ભરીને એક પેઢી આંટા મારી ચુકી છે! છૂંછા ખરી ગયા હોય એવા ટાલીયા ટૂથબ્રશની દાંડી ચણીયા કે લેંઘામાં નાડુ નાખવા માટે વાપરતી આવી છે. પેન્સિલ કે સ્કેચપેનના ઢાંકણાથી કેસેટને રીવાઈન્ડ કરતા એ યાદ હશે જ. ઉત્તરાયણ વખતે ફીરકી લપેટવા માટે આજે પણ ઉંધી કરેલી સાયકલનો ઉપયોગ થાય છે. 
 
અમદાવાદીઓ જુગાડમાં એક્સપર્ટ છે. સાઈડકારવાળા સ્કુટર અમદાવાદ સિવાય વિશ્વમાં બીજે ક્યાંય કદાચ જોવા નહિ મળે. ટુ-વ્હીલરમાં સાઈડકાર નખાવી એમાં માલસામાન, બરફની હેરફેર શું છે? જુગાડ. સાયકલ પર તો ઠીક છે પણ સ્કૂટરમાં અનિવાર્ય એક્સેસરી તરીકે આગળ ફોલ્ડીંગ બેબીસીટ નાખાવવામાં આવતી. પંચર અને રફ્ફું એ પણ એક જુગાડ છે. નવરાત્રી કે ક્રિસમસની પાર્ટીનાં પાસનું સેટિંગ એ અમદાવાદની જુગાડુ ઇકોલોજીનો ભાગ છે કે પછી સાબરમતીમાં વહીને અમદાવાદી થઇ ગયેલા નર્મદાના પાણીની કમાલ છે એ સંશોધનનો વિષય છે.

આજકાલ એસાઈનમેન્ટ કે ટ્યુટોરીયલ લેવા માટે કોલેજમાં જવાને બદલે મોબાઈલના કેમેરા વડે એના સ્નેપ લઈને વોટ્સેપ કે પછી ક્લાસના ફેસબુક ગ્રુપમાં શેર કરવાના સેટિંગ થઇ જતા હોય છે. ઘણા પાસે મોબાઈલમાં જ નોટ્સ હોય છે અને ઘણા તો પરીક્ષા વખતે પણ એમાંથી જ વાંચતા હોય છે. પરીક્ષામાં તૈયારી ન હોય ત્યારે કાપલી બનાવવા માટે અને સંતાડવા માટે જબરજસ્ત ટેકનોલોજીકલ ઇનોવેશન થાય છે કમનસીબે સ્ટાર્ટઅપ પોલીસીમાં આવા ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપવામાં નથી આવતું.

હિલ સ્ટેશન પર ગયેલા દરેકને સ્લીપર-ચંપલમાં સેફટી પીન ભરાવી હોટલ રૂમ પાછા જવાનો અનુભવ હશે. હોટેલમાં નાઈટ લેમ્પ પર નાઈટ ડ્રેસ સુકાવવાનું એકદમ સ્વાભાવિક છે. હેરડ્રાયરનો ઉપયોગ અન્ડરવેર સૂકવવા અને રૂમ ખાલી કરતી વખતે હોટેલના ટુવાલ વડે બુટ સાફ કરવા એ એકદમ માનવસહજ પ્રવૃત્તિ છે. ટ્રેનના કમ્પાર્ટમેન્ટમાં દુપટ્ટાનું ઘોડિયું બનાવવું અને થેલાનું ઓશીકું બનાવવું એટલું સહજ છે જેટલું સવારની રોટલીના સાંજે ખાખરા બનાવવા. લુંગીને પહેરવા ઉપરાંત ઓઢવા, પાથરવા, હવા ખાવા તથા શરીર લુછવાના કામમાં પણ લેવામાં આવે છે. કાનનો મેલ સાફ કરવા દિવાસળીની સળી ઉપર રૂ ભરાવી કોઈ મલ્ટીનેશનલ કંપનીની પ્રોડક્ટને જાકારો આપવો એ બધું ‘માઈક્રો જુગાડ’ છે.

આ પ્રકારની તજવીજો કંઈ હમણાંની નથી. યુદ્ધ દરમિયાન રથના પૈડાની ખૂંટી નીકળી ગઈ હતી તો કૈકયીએ પોતાની આંગળી ખૂંટીની જગ્યાએ નાખી દઈ, રાજા દશરથ પાસે વરદાન મેળવ્યા હતા. હનુમાનજીને જયારે રાવણના દરબારમાં બેસવા માટે સ્થાન આપવામાં ન આવ્યું ત્યારે એમણે પૂંછડીને લાંબી કરી એની બેઠક બનાવી દીધી હતી. દ્રૌપદીએ પોતાનું ઉત્તરીય ચીરીને કૃષ્ણ ભગવાનની આંગળી ઉપર પાટો બાંધ્યો હતો એવી કિવદંતી છે. કદાચ એની યાદગીરી રૂપે આજે પણ ઘા ઉપર ધોતિયા કે દુપટ્ટામાંથી ફાડેલી ચીંદરી પાટા તરીકે બંધાય છે.

જુગાડ એ ટેમ્પરરી ઉપાય છે. સપના અને નશો એ સુખ માટેનો કામચલાઉ જુગાડ છે. જોકે અંગ્રેજીમાં ‘ટેમ્પરરી ફોરએવર’ એવું ક્વોટ પણ છે, જેનો મતલબ થાય છે કે હંગામી સમજી કરેલા અનેક કાર્યો કાયમી બની જાય છે. ગુજરાતીમાં એને થૂંકના સાંધા કહે છે અને આપણે ત્યાં અમુક જગ્યાએ કાયમી ઉપાય તરીકે થૂંકના સાંધા કરવામાં આવતા હોય છે પણ એમાં કોઈને વાંધા જેવું જણાતું નથી.

મસ્કા ફન
નોટ ફાટેલી હતી પણ ગાંધી બાપુના મોં પર એ જ નિર્દોષ હાસ્ય હતું!
(એમણે ઘણી ફાટેલી નોટો હસતા મોઢે સ્વીકારી હતી!)

Wednesday, August 17, 2016

ઓલમ્પિકમાં મેડલ જીતવા માટેનાં કેટલાક ઉપાયો

કટિંગ વિથ અધીર-બધિર અમદાવાદી | ૧૭-૦૮-૨૦૧૬

લેખકો અને ચિંતકો વારંવાર કહે છે કે જિંદગી એક ખેલ છે અને રમતની જેમ એમાં પણ અનેક પડકારો રહેલા છે. રમતની જેમ જિંદગીમાં પણ હારજીત થતી રહેતી હોય છે. જોકે જીંદગીમાં જે જીતેલા હોય છે એમને ૧૦૦ ડગલા દોડવાનું કહો તો હાંફી જતાં હોય છે અને ભૂતપૂર્વ મેડલ વિજેતાઓ દિલ્હીમાં પરચુરણ વસ્તુઓ વેચીને જીવનનિર્વાહ ચલાવતા જોવા મળે છે. અમુક કહે છે કે જિંદગી અને રમતમાં જીતવા કરતા ભાગ લેવો અગત્યનો છે. જોકે જીંદગીમાં તમારી ‘ગેમ’ થતી હોય ત્યારે તમે નામ નોંધાવ્યું હોય તે જરૂરી નથી હોતું. આમ છતાં રમતમાં કૌશલ્ય મેળવ્યું હોય તો જીંદગીમાં કામ આવે એ વાત નકારી ન જ શકાય. સામે રોજબરોજની ઘટમાળમાં આપણી સાથે ઘટતી ઘણી બાબતો રમતમાં કામ આવે એવી હોય છે.

દાખલા તરીકે અમદાવાદમાં ખાડિયાના યુવાનો એક જમાનામાં પથ્થરમારા માટે મશહુર હતા અને એમના પરાક્રમોની વાતો છેક ઇંગ્લેન્ડમાં પણ થતી હતી એવી વાયકા છે. બિહારમાં એક વિધાયક બહેને કુંડા ઊંચકી ઊંચકીને ફેંક્યા હતા એ જોઇને પહેલવાનો દંગ થઈ ગ્યા હતા. વિધાનસભામાં માઈકનાં લોખંડના સળિયા અને પીન કુશન ફેંકવાની ઘટનાઓ તો અવારનવાર બનતી રહે છે. એ બધાને પણ ઓલમ્પિકમાં ગોળાફેંક કે ભાલાફેંક જેવી સ્પર્ધાઓમાં મોકલી શકાય. કાશ્મીરમાં હમણાં જે રીતે યુવાનો સીઆરપીએફ અને આર્મી સામે જોશથી પથરા ફેંકતા હતા તે જોતા તેમને પણ ગોળાફેંક અર્થાત શોટ પુટના ખેલ માટે તૈયાર કરવામાં આવે તો ચોક્કસ ગોલ્ડ મેડલ અંકે કરી લે. જોકે ઓલમ્પિકના ગોલ્ડ મેડલ જીતવાથી નામ મળે, થોડા ઘણા રૂપિયા પણ મળે પણ જન્નતની હુર ન મળે એ અલગ વાત છે. 
 
આપણે ત્યાં ભાર વિનાના ભણતર ઉપર ખાસ ભાર મુકવામાં આવે છે. આ માટે વિશેષ પ્રયત્નો પણ થાય છે. પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે શિક્ષણમાં વાલીઓના ખીસા જ હળવા થાય છે. આજે પણ, ખાસ કરીને પ્રાઈવેટ શાળાઓમાં, બાળકો ભારેખમ દફતરો ઊંચકીને શાળાએ જતા જોવા મળે છે. આ એક પ્રકારનો વ્યાયામ જ છે. બાળકના દફતરનો ભાર દર વર્ષે આમ જ થોડો થોડો વધારતા રહીએ તો આગળ જતાં આપણને ઓલિમ્પિક્સનો મેડલ અપાવનાર વેઇટ લિફ્ટર મળી શકે છે. વાતમાં અસ્થમા છે. અમે તો એવું સાંભળ્યું છે કે ચીન અને રશિયામાં તો બાળકને ઘોડિયામાંથી સમરસોલ્ટ મારીને ઉતરવાનું શીખવાડાય છે.

ચોમાસું આવે એટલે ઘેર ઘેર મચ્છરનો ઉપદ્રવ થાય છે. આ મચ્છરોને મારવા માટે ચાઇનીઝ રેકેટથી વધારે અકસીર ઉપાય કોઈ નથી. જેમ કબડ્ડીમાં કબડ્ડી કબડ્ડી કરતો ખેલાડી આપણી તરફ આવે ત્યારે એને અંદર પેસવા દઈ પછી ક્રીઝ તરફથી ઘેરીને આઉટ કરીએ છીએ, તેમ જ મચ્છર ઘરમાં ઘુસી જાય પછી બારી-બારણાં બંધ કરી ચાઇનીઝ રેકેટથી શોક આપી મારવામાં આવે છે. હવે વિચારો કે ક્યાં મચ્છરની સાઈઝ અને ક્યાં શટલ કોકની સાઈઝ? જો મગતરા જેવા મચ્છરને આપણે જાળીવાળા રેકેટથી પાડી શકતાં હોઈએ તો મચ્છરથી કદાચ હજાર ગણા મોટા શટલને કેટલી આસાનીથી રમી શકીએ? બસ, થોડી કોચિંગની જરૂર પડે, પણ એના માટે ચાઇનીઝ સપ્લાયર્સ સાથે સેટિંગ પાડી શકાય. આપણે એસી, ટીવી કે ફ્રીજ ખરીદ કરીએ પછી કમ્પનીનો એન્જીનીયર ડેમો માટે આવે છે, એમ જ ચાઇનીઝ ઉત્પાદકોને, આટલા બધા રેકેટ ખરીદાતાં હોવાથી, રેકેટ વાપરવાની ટ્રેનીંગ આપવા માટે ફરજ પાડી શકાય. ચાઇનીઝ લોકો આમેય ટેબલટેનીસ બેડમિન્ટન વગેરેમાં ચેમ્પિયન જ હોય છે.

ઓલિમ્પિકસમાં દોડ, કૂદ અને ફેંક એમ ત્રણ પ્રકારની હરિફાઈઓ મુખ્ય હોય છે. એમાં દરેક સ્પર્ધાના કૌશલ્યો જુદા હોય છે. દોડવાનું તો જાણે આપણા ગુજરાતીઓમાં મોટી ઉંમરે જ શરુ થાય છે અને તે પણ ડોક્ટર દ્વારા ફરજ પાડવામાં આવે ત્યારે! કમનસીબે ત્યાં સુધીમાં તો પેટ નામનો પદાર્થ ફૂલીને ફાંદ બની ગયો હોય છે. અમુક ફાંદનું તો એટલી હદ સુધી વિસ્તરણ થાય છે કે દોડવું હોય તો ફાંદ ઉચકવા માટે અલગ લારી ભાડે કરવી પડે. છતાં શહેરમાં શ્વાનસમાજ પરથી કુટુંબનિયોજનનું દબાણ હટાવી લેવામાં આવે તો ૧૦૦ મીટરની દોડમાં નિર્ધારિત લક્ષયાંકો સિદ્ધ થઇ શકે એમ છે.

ગુજ્જેશોને દોડવાની સ્પર્ધામાંથી બાકાત રાખીએ તો પણ કૂદવા અને ફેંકવામાં આપણો જોટો દુનિયામાં જડે એમ નથી. આપણા શહેરોમાં ખાડાઓ અને આડાઅવળા પાર્ક થયેલા વેહીકલ્સ વચ્ચે રસ્તો કરી જનાર તેમજ રેલ્વે ફાટક ઉપરથી સાયકલ કૂદાવનાર પબ્લિક લોંગ જમ્પ, હાઈ જમ્પ અને હર્ડલ્સ જેવી અનેક રમતોમાં આસાનીથી જીતી શકે. રોજ રસ્તે જતાં છાણ કાદવ પરથી લપસી લપસીને બેલેન્સ રાખવાનું શીખી જનાર પ્રજા આઈસ-સ્કેટિંગમાં વિન્ટર ઓલિમ્પિક્સનો મેડલ લાવી શકે એમ છે. અને મોકો જોઇને ગુલાટિયા મારનાર આપણા સદાબહાર પોલીટીશ્યન્સ જીમ્નાસ્ટીકમાં ચેમ્પિયન બની શકે છે. એજ રીતે હોળીમાં પધરાવેલા ગરમાગરમ નાળીયેરને હાથ પણ અડાડયા વગર લાકડી વડે કાઢનાર યુવાનો હોકી માટે આદર્શ ઉમેદવાર કહેવાય.

અમુક ગેમ્સ તો ઓલમ્પિકમાં છે જ નહિ, બાઈક કે કાર રેસિંગમાં અમદાવાદના નબીરાઓને, ખાસ કરીને રાતના સમયે, મોકલવામાં આવે તો નવા રેકર્ડ તોડી આવે. સૌરાષ્ટ્રના અબાલ-વૃદ્ધ સહીત સૌ કોઈ પાન-માવો-ફાકી ખાઈને પિચકારી મારવામાં આસાનીથી વિશ્વ વિક્રમ કરી શકે. અમદાવાદના નાના વેપારીઓ ટુ-વ્હ્લીર પર કોઈ પણ સાઈઝ અને શેપનો માલ-સામાન હેરફેર કરવામાં અવ્વલ નંબરે આવે. આવી અનેક સિધ્ધિઓ આપણે હાંસિલ નથી કરી શકતા, કારણ કે આપણી  આવી અદભૂત આવડતોને અનુરૂપ રમતો આપણે ઓલમ્પિકમાં રખાવી શકતા નથી. આ ઘણી અફસોસની વાત છે.

મસ્કા ફન

ઉપવાસ માટે અંગ્રેજીમાં ‘ફાસ્ટ’ શબ્દ વપરાય છે. પણ ઉપવાસ કરો તે દિવસ ઘણી ધીમી ગતિએ પસાર થાય છે.